Dessin tres Rare – Wijnkopershuis Terborg

imageimage                                     “Dessin tres rare ” zo luidt de titel van deze tekening (o.i. inkt met gekleurd krijt ) gemaakt bij het Wijnkopershuis Deurvorst in Terborg. Het is een karikatuur waarin de humor zeker niet ontbreekt. Het echtpaar Deurvorst-Vonk de Both lopen nabij  de ingang (deur) waarlangs goed zichtbaar, enigszins symbolisch onder de bel, het naambordje Deur Vorst prijkt. Achter de schuiframen volgen  twee vrouwen  hun vertrek. Jacqueline is gekleed volgens de laatste Parijse mode met rechts een polsmof in haar hand en links een elegant tasje. Frans met hoge hoed en wandelstok drukt  zijn snor. In de deuringang met de getrapte onderdorpel is nog net een schim te zien van van een andere dame in soortgelijke  kleding als Jacqueline. Op de achtergrond lijkt Toorop zichzelf in schilderskiel met ladder te hebben afgebeeld. Het werk is niet geannoteerd waarschijnlijk gemaakt in 1916.  Afm. 148 x 112 mm. Toorop kwam geregeld in Terborg en was een graag geziene gast bij de Deurvorstfamilie, evenals bij de Vonk-de Both en de Sassens.

 

 

 

 

 

Collectie Anthony Nolet in veiling 4 November 1924

imageimageimage

In 1924 raakte Nolet in grote financiele moelijkheden, hij zag genoodzaakt vrijwel zijn gehele kunstcollectie waaronder ook zijn Tooropverzameling te verkopen. De Gelderlander geeft een uitvoerige inventarisatie van deze werken weer. Zijn zwager Frans Deurvorst uit Ulft wist enkele werken uit de veiling te houden waaronder dat van pater Borromeus de Greeve in zijn bruine Dominicanerpij.

image

Het is, schrijft De Gelderlander, een collectie van grote verscheidenheid, niet alleen wat het karakter van de werken betreft en de techniek waarin ze werden uitgevoerd, maar ook naar de perioden van ontstaan. De grandiose tekening van de Ulftse ” IJzergieter” hoort ertoe, die recentelijk nog op de Jubileumtentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam prijkte.

x050a

Bovenstaand werk van de Ulftse IJzergieter valt echter  uit in de veiling, zie de catalogus. Waarom Frans Deurvorst het destijds niet heeft  aangekocht is onduidelijk. Het was toch het boegbeeld van zijn IJzergieterij ! Het vermoeden bestaat dat deze half naakte compositie te sociaal realistisch was en niet paste in zijn eigen collectie. Of hij zijn zwager financiel heeft geholpen in deze periode valt nergens uit op te maken. De arbeidersfiguur neemt in de kunst van Toorop  een belangrijke plaats in, vissers,landbouwers en herders, behoren evenals  de mannen van het ambacht tot zijn onderwerpen. Toorop die zelf een dynamisch werker is geweest, had ontzag voor de werkende mens en van dit ontzag getuigen zijn forse arbeidersfiguren, bovenstaande IJzergieter uit 1920 heeft dan ook een afmeting van maar liefst  1.55cm X 98cm !! Verder wordt   Toorop’s werk “Christus Eucharisticus” geveild,  zo vaak gereproduceerd met de kleine Domburgse meisjes – een tekening van bewonderingswaardige uitvoerigheid en distinctie-. Dan is er Dante in de vuurhel, de eerste Dantekop die Toorop in 1914 tekende en een van zijn krachtigste Apostelkoppen: st. Paulus predikend voor de heidenen. Het geweldige portret van dr. Schrors op het gele fond, van de jonge Royaards, van dr. Berlage. Daarnaast een reeks klein werk, zoals Toorop dat ter verpozing maakte tussen zijn grote werken  en portretopdrachten door. Het zijn kleine pittige aquarellen en pastels vol kleur en leven, gelijk in deze trant, ten onzent alleen Toorop gemaakt heeft: tintelende gezichten van de Rijn, op Oost-Voorne, op Texel, te Heelsum, Renkum, Oosterbeek. en, even fijnlevend, maar nog sterker dan originaliteit, een kleine schets voor glas-in-lood. De Wonderbare Visvangst, mooi van beweging en kleur met de arabesk  van de krullende golven en van springende vissen. De “Lieve Vrouw van Lourdes” naïef van kleur als een blad uit een sprookjesboek, het kleine schetsje als voor mozaikwerk, met de  twee  “Nonnen” uit 1890, een kleine tekening heel blank en teder, Desespoir, een jonge vrouw wenend in de vloed van haar rijke haren.

 

 

 

 

 

 

Frans Deurvorst leest het Algemeen Handelsblad Ulft 1914

imageimageimage

Portrait of Frans Deurvorst and his Daughter, zo luidde  lotnummer 53 op de Sotheby veiling van Moderne kunst op 10 April 1990 te Amsterdam, niet wetende dat Frans geen dochter had maar een vrouw die tien jaar jonger was ! Het dubbelportret crayon op velinpapier 35 cm x 25 cm waarop Frans Deurvorst met Jacqueline Vonk de Both is afgebeeld vertoont de pose waarop beide aandachtig de lijsten van de beursfondsen en wisselkoersen bestuderen in het Algemeen Handelsblad. Frans met rimpelend voorhoofd en ietwat bezorgde blik, Jacqueline kijkt ook bedenkelijk. De economische toestand door de 1e wereldoorlog was dan ook verre van rooskleurig. Door de importbeperkende maatregelen van met name ruwijzer voor zijn IJzergieterij en grondstoffen voor de Emailleerfabriek bovenop zijn verantwoordelijkheid voor werkgelegenheid van zijn honderden werknemers was deze zorg terecht. Voor Jan Toorop die ook  niet meer in het buitenland kon exposeren en vanuit hier ook geen opdrachten kreeg was dit tevens een financiële strop. Het werk is linksonder geannoteerd en gesigneerd Ulft 1914 JTH Toorop.

Domburg augustus 1912

image image

image

 

Toorop raakte gefascineerd door het landschap van Walcheren met zijn helder licht. Hij vond er inspiratie voor talloze werken en bereikte prachtige lichteffecten. Hij koos vooral Zeeuwse meisjes en vrouwen in klederdracht als onderwerp die hij op fraaie wijze veelal op papier met potlood en aquarel wist vast te leggen. In een interview door M.J. Brusse in het N.R.C. uit 1911 geeft hij weer dat ” de geest van God, die zelf door de kerk nog te weinig ,vooral in de schoonheid ,herkend wordt.” Het landschap, het licht, de wolken de bomen en de bloemen, het stille alledaagse leven van de mensen op zo’n dorp, zo mooi als ze geschapen zijn, gezond en welig met een klaar verstand en dan de ranke vrouwen en meisjes als ze daar in ritmische gang over de wegen gaan. Zij verrichten veelal folkloristische verantwoorde handelingen, het legen van een ton, melken van een koe of het vervoer van eieren in een mandje. De Walcherense boerin met haar kap en vierkant uitgesneden jakje, bloedkralen snoer en om de heupen wijd uitstaande rokjes.

image

Domburg, tentoonstellingsgebouw Augustus 1912

3e van links Jan Toorop, 1e rechts bij de ingang zijn dochter Charley.

In Juli en Augustus 1912 werd er een grote zomertentoonstelling in Domburg georganiseerd van 15 kunstenaars. Behalve Toorop en zijn dochter Charley,Mondriaan,Hart Nibbrig, van Heemskerk en Elout-Drabbe deden ook minder bekende op Walcheren wonende kunstschilders mee als Jan Heyse, Bergsma, Lucie van Dam van Isselt en Lodewijk Schelfhout die samen 82 schilderijen, aquarellen en tekeningen inzonden. De verkoop was een groot succes aldus Toorop’s briefkaart aan Toon Nolet. Hij schrijft dat Jaqueline Deurvorst uit Ulft heel blij was met haar aankoop “Middagstilte”  olieverf op paneel door Jan Heyse voor hfl 240,–

imageimageimage

In 1928 maakte kunstschilder Franz Melchers (1868-1944) een fraaie tekening als eerbetoon en ter herinnering aan zijn leermeester tevens goede vriend Jan Toorop die in maart van dat jaar kwam te overlijden. Toorop’s vissersmeisje in de duinen (potlood met aquarel)  uit 1913 was waarschijnlijk acht of tien jaar oud. Melchers transformeerde het echter 15 jaar later nu als een Zeeuwse schone. Ze lijkt in mijmeringen verzonken wat triest kijkend en enigszins dromerig voor haar uit te staren. ( Met dank aan Philippe Group scientific research Franz Melchers voor het beschikbaar stellen van deze info en afbeelding).

image

image

Oostvoorne, 2 juli 1916 “Het is hier zoo heerlijk en rustig ……

image image

Strand te Oostvoorne,aquarel en zwart krijt.
10,9 x 14,7 cm, gesigneerd en gedateerd 1916.
Annotatie: Oost-Voorne 1916 aan Toon

Na enkele weken in Ulft te hebben gelogeerd bij Frans en Jacqueline Deurvorst verblijft Toorop een tijdlang in Oostvoorne. De rustige idylle wordt echter zondags verstoord, hij schrijft dan ook dat Oostvoorne op die dag vol loopt met Pietje, Kaatje uit Rotterdam. Hij maakte voor  Toon Nolet bovenstaande aquarel.

image

image

Pension villa “Johanna” Oostvoorne

 

 

 

Vrouw, Muze, Model …. Kloosterzuster Jan Sluijters 1926.

imageimageimage                  Soms blikken ze de kijker recht aan, hun hoofd een tikje schuin en uitdagend. Veelal afgebeeld in felgekleurde jurken. Zo ook  op het portret van de 18 jarige Cara Nolet (1908-1993) uit 1926. Zij was het oudste kind van de Nijmeegse wijnhandelaar en kunstverzamelaar Anthony Nolet en zijn vrouw Helene Vonk de Both, schoonzuster van Frans Deurvorst uit Ulft. Toorop op zijn beurt introduceerde Jan Sluijters bij de familie en was zeer geïnteresseerd in zijn werken. Cara nog weergegeven als een mondaine jonge vrouw, enigszins melancholisch kijkend , zou enkele jaren later In 1935  haar intrede maken als noviciaat bij de Congregatie van de Liefdeszusters van de Heilige Carolus Borromeus in het  klooster ” Onder de Bogen” te Maastricht.!!! Op de foto van Nolet’s laatste woning aan de st. Annastraat 113 te Nijmegen is een gedeelte van het huiskamerinterieur afgebeeld, hierop zijn de door Jan Sluijters geschilderde portretten van hemzelf als cellist (1920) en zijn dochter uit 1926 te zien.

image

Diepenbrock & Reigers uit Ulft prominent aanwezig op de Wereldtentoonstelling in Brussel 1910

imageimageimage

image

Ontwerp standinrichting JHW Leliman

De IJzergieterij en Emailleerfabriek DRU te Ulft was als standhouder op de afdeling Metaalnijverheid nadrukkelijk vertegenwoordigd op deze Wereldtentoonstelling.

image

Het Nederlandse Paviljoen was een bouwontwerp van architect W. Kromhout. De standinrichting ,waarop de DRU producten stonden, was op artistieke wijze vormgegeven door architect JHW Leliman uit Amsterdam en decoratief in Art Nouveau stijl uitgevoerd. Een goed voorbeeld van het samengaan van de kunst met industrie. Vijf grote zuilen dragen een overspanning met aan de uiteinden hierop gestapelde Potterie van groot naar klein formaat die als pinakels fungeren. Op de zuilen zijn op fraaie decoratieve  wijze historiserende motieven van bladeren en louwerkransen aangebracht. Door deze decoratie had het een sacrale uitstraling. De prachtig vormgegeven DRU letters waren gemaakt van kleine stukjes gebrand emaille en als mozaïek ingelegd. Het  beeldmerk is een ontwerp van Jan Toorop. Of Toorop ook verantwoordelijk was voor de decoratieve emailleuitvoering aan het basement is (nog) niet bekend.

imageimage

6 juli 1918. “Ik had zelf zoo graag in Terborg willen komen … “

imageimage

Toorop, die in juli 1918 logeerde bij de schrijver Arthur van Schendel in Ede , schreef Helene en Toon Nolet uit Nijmegen een brief waarin hij de condoleances  en innige deelneming betuigde betreffende het overlijden van hun moeder/schoonmoeder Maria Vonk- de Both die in de ouderdom van 77 jaar in Terborg was overleden.

image

Op bovenstaande foto uit 1913 is zij afgebeeld geflankeerd door haar kleinkinderen Marcel en Zeno Deurvorst. Marcel ( 7 jaar) werd enkele jaren eerder geportretteerd door Toorop. Zeno ( 19 jaar) is net ” onder de wapenen”

Toorop vermeld in deze brief dat hij in Amsterdam (diaconessenziekenhuis) een kuur had ondergaan, die behandeling kreeg hij i.v.m. een vroeger opgelopen geslachtsziekte ,deze veroorzaakte neurologische uitval. Hij werd  steeds meer beperkt in het lopen en dit ging gepaard met hevige pijnen. Op laatst kon hij zich slechts  alleen m.b.v. een driewieler met handbediening voortbewegen.

 

Ulftse IJzergieter vaak gekopieerd echter nooit geëvenaard.

imageimageimage

De IJzergieter van Jan Toorop ( pastel uit 1922) is diverse keren gekopieerd, de ene keer beter geslaagd dan de ander. Ook hier werden de hoekige vormen en krachtige lijnen gebruikt om de dynamiek te suggereren. De positie van de IJzergieter vertoont  wel overeenkomsten, hoewel beduidend minder krachtig. De  gedetailleerde uitwerking vooral op anatomisch vlak laat echter duidelijk te wensen over. Ook het gewenste kleurgebruik en dit  effect door Toorop bereikt met pastel variërend van scherpe lijnen tot zachte schaduwen zijn in de gekopieerde werken nauwelijks herkenbaar. Het originele werk in zijn fraaie  epische heroïek, symbool van de arbeider, kenmerkend voor  het sociaal realisme is te zien in het Gemeente Museum te Helmond en maakt deel uit van de vaste collectie “Mens en Werk”

imageimage

 

 

Frans Deurvorst wordt door Toon Nolet gemasseerd.

image image

Omstreeks 1914 maakte Toorop deze houtskooltekening met een weinig krijt van directeur Frans Deurvorst. Hij kampte waarschijnlijk met nekpijn en is op treffende wijze karakteristiek door Toorop weergegeven. Of Nolet deze heilgymnastische massage gave had is niet bekend. Het werk is rechtsonder gesigneerd en linksonder getiteld ” Le Massage par Nolet”.

Onder zijn leiding als directeur van de IJzergieterij en Emailleerfabriek Diepenbrock & Reigers ontstond in 1913 een nieuwe emailleerfabriek met de zo kenmerkende uit gewapend beton opgetrokken watertoren en in 1916 een nieuw centraal magazijn. De oprichting van een grote badkuipenfabriek in 1918 leidde tot een verbreding van het assortiment, terwijl de omzetting van een NV (1919) de bedrijfskundige modernisering illustreert. Het is niet bekend in hoeverre Deurvorst bij al deze veranderingen zelf een leidende rol speelde, maar het heeft alle schijn dat hij alleen verantwoordelijk was voor deze modernisering. Dan zou het  ook niet zo verwonderlijk zijn dat de “stressfactor” wel in causaal verband zal staan met zijn nekklachten, van het ijzergieten in ieder geval niet! Hij had omstreeks die tijd wel de verantwoordelijkheid voor een kleine 400 arbeiders. Het fronsen van zijn voorhoofd zal wel zijn toegenomen tijdens het lezen van de brief van de Fa. Jaarsma over de kostprijs van zijn gietwerk.!!

image

Een meer gebruikelijker pose was achter zijn bureau ,al hoewel hij hier wel wat zorgelijk kijkt. (Tekening in houtskool met krijt 27×37 cm).             Gesigneerd r.o J.Th. Toorop Ulft 1914.

imageimage

Jan Jaarsma (1911) achter zijn bureau.