Oosterse invloeden op de Ulftse IJzergieters

imageimageimageimage

“Indië  heeft veel voor mij betekend en kan niet meer uit mij worden weggedacht, de grondslag van mijn werk is Oostersch ( Henri Wiessing, onder pseudoniem van F.I.R. van Eeckhout, gesprekken met kunstenaars, Jan Toorop,1925-p.14)

Toorop’s Javaanse culturele en religieuze traditie heeft altijd meer of minder deel uit gemaakt van zijn oeuvre ook in zijn latere symbolistische werken. Het schaduwspel van de Wajangpoppen prikkelde zijn fantasie en inspireerde hem tot de bewegende en geometrische lijnen in zijn symbolische werken. Hij vermengde in zijn symboliek invloeden van het oosten met die van het westen. Zo ook in zijn fraaie pastelwerken van de Ulftse IJzergieters, hierop zijn de “Oostersche” invloeden en kenmerken duidelijk zichtbaar. Een ornamentaal lijnenspel, rythmisch weergegeven getuige de weergave van de in Jarik (Javaanse broeken) gehulde IJzergieters uit resp. 1921 en 1922.

Zijn gebruik van lijnen  herinneren ook  aan de batiktechniek en zijn gerelateerd aan typische ingrediënten van een Indische achtergrond. De Javaan is onmiskenbaar en ook doorgrondelijk in Toorop; Hij klopt koper, een echt Indische kunst, liefst met de primitiefste instrumenten, hij bakt tegels, hij brandt glas, hij giet emaille (DRU) te Ulft  en legt mozaïek eigenhandig of hij vlak bij de natuur stond. (Brom 1917)

 

 

 

15 Augustus 1913 ” Het wordt tijd dat we elkander weer eens de neuzen wrijven …..

 

imageimageimage

 

Zo luidde de uitnodiging van Jan Toorop vanuit Domburg aan zijn vriendenkring de families Nolet,Deurvorst en Sassen. Over deze laatste staan we wat langer bij stil. Ir. Johan Rudolph Sassen geboren in 1876 huwde in 1903 Maria Zenobia Vonk-de Both uit Terborg en werd dus zwager van Nolet en Deurvorst en zodoende ook geintroduceerd  bij Toorop. Sassen liet zich als 19 jarige in 1895 als student aan de Polytechnische school te Delft inschrijven  en behaalde in 1900 het diploma van Werktuigkundig ingenieur en trad in hetzelfde jaar reeds in dienst als ingenieur bij de IJzergieterij en Emailleerfabriek Diepenbrock & Reigers (DRU) te Ulft. Hij werd in 1916 tot mededirecteur benoemd. In 1903 betrok hij een fraaie neo-klassieke villa in Terborg, het echtpaar bleef kinderloos. Vooral in de Nijmeegse periode van Toorop vonden er over en weer frequente bezoeken plaats. Evenals Nolet en Deurvorst kocht Sassen ook werk van Toorop, hij was evenals zijn beide zwagers  een fervent kunstliefhebber. In 1940 bij zijn 40 jrg Jubileum werd hem door de DRU arbeiders een fraai portret aangeboden geschilderd door Huib Luns. Sassen was zeer geliefd onder zijn arbeiders, hij was een humane persoonlijkheid op zowel charitatief en sociaal gebied, vooral tijdens de crisisjaren. In Maart 1945 werd zijn villa door geallieerde jachtvliegers verwoest tijdens het z.g. Rijnoffensief, het Obercommando c.q. Generale staf van het Duitse leger hadden nl. hun domicile  in wisselende villa’s op de Paasberg bij Terborg. De kunstcollectie van Sassen is hierbij grotendeels verloren gegaan evenals zijn “Staatsie” portret. Hierop staat hij  “Trois Quart” afgebeeld (olieverf op linnen afm. zijn niet bekend). Opschrift rechtsboven Ir. J.R. Sassen, 40 jaar D.R.U. 1900-1940. Zittend in een armstoel, gestreept kostuum met horlogeketting een ordeteken op linker rever w.s.het teken van  Commandeur in de Orde van de H. Gregorius de Grote. Rechtsonder is het portret gesigneerd door Huib Luns. Na de oorlog nam het echtpaar hun intrek in de leegstaande Villa Zeno op het DRU terrein waar hij in 1946 overleed. Zijn echtgenote overleed in 1970 te Nijmegen op 93 jrg leeftijd.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De liefde voor den Arbeid blijft hem nabij….

imageimageimageimageimage

 

In 1929 ,een jaar na Toorop’s dood,  verscheen bij de Nederlandsche Kunsthandel Vorst & Tas in Amsterdam het herdenkingsnummer. Op pagina 7  beschrijven kunstcritici waaronder Alb. Plasschaert  Toorop’s beste werken. “Het Katholicisme heeft hem in een heel bijzonder en allernauwst geestescontact gebracht met de breede scharen van zijn geloofsgenooten , van wie hij nu de moedertaal sprak. Maar het nieuw-verworven inzicht heeft hem van ons volk in zijn algemeenheid niet verwijderd, alleen mogelijk van hen, die aan een overwegend stoffelijk begrip van den klassenstrijd als grondslag van een wereldbeschouwing genoeg hebben. Want het maatschappelijk probleem had voor Toorop wel een ander aanzien gekregen. Hij heeft het of liever het heeft hem niet losgelaten. De liefde voor den arbeid blijft hem nabij, de verheerlijking van den arbeidende mensch is hem altijd weer een graag opgevat thema. Zoo is zijn Mijnwerker, donker gekromd in het hart der aarde, zoo zijn de machtige IJzergieters, reuzen die in de spanning van hun bezig lijf een wereld schragen.

DRU Potten, Pannen en een keukenfornuis voor Charley Toorop 1921

image image

20 November 1921 schrijft Jan Toorop vanuit Den Haag aan Frans Deurvorst met het verzoek om een keukenuitzet met fornuis te kopen voor dochter Charley die dan haar huis “de Vlerken” in Bergen (N.H.) gaat bewonen. Hij vraagt of Charley 1 of 2 dagen in Ulft over kan komen om de keukenvoorwerpen uit te zoeken. Charley was in 1917 gescheiden van Henk Fernhout en werd door Toorop financieel ondersteund. Charley verdiende zelf af en toe wat vooral door bemiddeling van Bremmer. Maar een echt succes was de verkoop van haar werken nog niet. In 1919-1921 was zij nog in Parijs met haar 2 zoontjes Eddy en John, haar dochtertje was bij haar moeder. Piet Mondriaan had voor haar daar een appartementje gevonden. Ze had een grote bewondering en vriendschap voor hem. Omstreeks 1917 logeerde Charley regelmatig bij psychiater dr. Starcke en zijn vrouw in Den Dolder en raakte zeer bevriend met hen. Deze vriendschap hebben Charley er toe gebracht in februari 1924 in de psychiatrische inrichting in Utrecht te gaan werken. Uit deze periode zijn verschillende doeken over. Ook aan Bremmer bood Charley een schilderij van een krankzinnige vrouw aan. Maar schreef “Het mag niet in de Kroller Muller collectie (openbaar museum) ” Ze krabbelde echter meteen terug om de kans op de verkoop niet te laten schieten, desnoods wel als het een paar jaar achteraf werd gehouden. Dit waren kennelijk de condities waaronder ze toestemming had gekregen in de inrichting te schilderen.

image

 

Ulft, Zeiltocht op de Oude IJssel augustus 1919.

image image

Zeiltocht op de Oude IJssel ,een fraai pastel waarop Frank Deurvorst (19 jaar oud ) is afgebeeld. Nu niet door Toorop, maar Willy Sluiter gemaakt, deze werd door Toorop bij de familie Deurvorst geïntroduceerd. Willy Sluiter experimenteerde evenals Toorop ook met emaille. Zelfs de teckel van de Deurvorstfamilie   “Baron Pifke” werd door Sluiter in pastelkrijt  vereeuwigd.

image                                               image

Foto uit 1925 – Jacqueline Deurvorst-Vonk de Both met haar schoondochters  en  “Baron Pifke” in de tuin van Villa Zeno te Ulft.

Dessin tres Rare – Wijnkopershuis Terborg

imageimage                                     “Dessin tres rare ” zo luidt de titel van deze tekening (o.i. inkt met gekleurd krijt ) gemaakt bij het Wijnkopershuis Deurvorst in Terborg. Het is een karikatuur waarin de humor zeker niet ontbreekt. Het echtpaar Deurvorst-Vonk de Both lopen nabij  de ingang (deur) waarlangs goed zichtbaar, enigszins symbolisch onder de bel, het naambordje Deur Vorst prijkt. Achter de schuiframen volgen  twee vrouwen  hun vertrek. Jacqueline is gekleed volgens de laatste Parijse mode met rechts een polsmof in haar hand en links een elegant tasje. Frans met hoge hoed en wandelstok drukt  zijn snor. In de deuringang met de getrapte onderdorpel is nog net een schim te zien van van een andere dame in soortgelijke  kleding als Jacqueline. Op de achtergrond lijkt Toorop zichzelf in schilderskiel met ladder te hebben afgebeeld. Het werk is niet geannoteerd maar wel 2 keer gesigneerd en waarschijnlijk gemaakt in 1916.  Afm. 148 x 112 mm. Toorop kwam geregeld in Terborg en was een graag geziene gast bij de Deurvorstfamilie, evenals bij de Vonk-de Both en de Sassens.

 

 

 

 

 

Collectie Anthony Nolet in veiling 4 November 1924

imageimageimage

In 1924 raakte Nolet in grote financiele moeilijkheden, hij zag genoodzaakt vrijwel zijn gehele kunstcollectie waaronder ook zijn Tooropverzameling te verkopen. De Gelderlander geeft een uitvoerige inventarisatie van deze werken weer. Zijn zwager Frans Deurvorst uit Ulft wist enkele werken uit de veiling te houden waaronder dat van pater Borromeus de Greeve in zijn bruine Dominicanerpij.

image

Het is, schrijft De Gelderlander, een collectie van grote verscheidenheid, niet alleen wat het karakter van de werken betreft en de techniek waarin ze werden uitgevoerd, maar ook naar de perioden van ontstaan. De grandiose tekening van de Ulftse ” IJzergieter” hoort ertoe, die recentelijk nog op de Jubileumtentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam prijkte.

x050a

Bovenstaand werk van de Ulftse IJzergieter valt echter  uit in de veiling, zie de catalogus. Waarom Frans Deurvorst het destijds niet heeft  aangekocht is onduidelijk. Het was toch het boegbeeld van zijn IJzergieterij ! Het vermoeden bestaat dat deze half naakte compositie te sociaal realistisch was en niet paste in zijn eigen collectie. Of hij zijn zwager financiel heeft geholpen in deze periode valt nergens uit op te maken. De arbeidersfiguur neemt in de kunst van Toorop  een belangrijke plaats in, vissers,landbouwers en herders, behoren evenals  de mannen van het ambacht tot zijn onderwerpen. Toorop die zelf een dynamisch werker is geweest, had ontzag voor de werkende mens en van dit ontzag getuigen zijn forse arbeidersfiguren, bovenstaande IJzergieter uit 1920 heeft dan ook een afmeting van maar liefst  1.55cm X 98cm !! Verder wordt   Toorop’s werk “Christus Eucharisticus” geveild,  zo vaak gereproduceerd met de kleine Domburgse meisjes – een tekening van bewonderingswaardige uitvoerigheid en distinctie-. Dan is er Dante in de vuurhel, de eerste Dantekop die Toorop in 1914 tekende en een van zijn krachtigste Apostelkoppen: st. Paulus predikend voor de heidenen. Het geweldige portret van dr. Schrors op het gele fond, van de jonge Royaards, van dr. Berlage. Daarnaast een reeks klein werk, zoals Toorop dat ter verpozing maakte tussen zijn grote werken  en portretopdrachten door. Het zijn kleine pittige aquarellen en pastels vol kleur en leven, gelijk in deze trant, ten onzent alleen Toorop gemaakt heeft: tintelende gezichten van de Rijn, op Oost-Voorne, op Texel, te Heelsum, Renkum, Oosterbeek. en, even fijnlevend, maar nog sterker dan originaliteit, een kleine schets voor glas-in-lood. De Wonderbare Visvangst, mooi van beweging en kleur met de arabesk  van de krullende golven en van springende vissen. De “Lieve Vrouw van Lourdes” naïef van kleur als een blad uit een sprookjesboek, het kleine schetsje als voor mozaikwerk, met de  twee  “Nonnen” uit 1890, een kleine tekening heel blank en teder, Desespoir, een jonge vrouw wenend in de vloed van haar rijke haren.

 

 

 

 

 

 

Frans Deurvorst leest het Algemeen Handelsblad Ulft 1914

imageimageimage

Portrait of Frans Deurvorst and his Daughter, zo luidde  lotnummer 53 op de Sotheby veiling van Moderne kunst op 10 April 1990 te Amsterdam, niet wetende dat Frans geen dochter had maar een vrouw die tien jaar jonger was ! Het dubbelportret crayon op velinpapier 35 cm x 25 cm waarop Frans Deurvorst met Jacqueline Vonk de Both is afgebeeld vertoont de pose waarop beide aandachtig de lijsten van de beursfondsen en wisselkoersen bestuderen in het Algemeen Handelsblad. Frans met rimpelend voorhoofd en ietwat bezorgde blik, Jacqueline kijkt ook bedenkelijk. De economische toestand door de 1e wereldoorlog was dan ook verre van rooskleurig. Door de importbeperkende maatregelen van met name ruwijzer voor zijn IJzergieterij en grondstoffen voor de Emailleerfabriek bovenop zijn verantwoordelijkheid voor werkgelegenheid van zijn honderden werknemers was deze zorg terecht. Voor Jan Toorop die ook  niet meer in het buitenland kon exposeren en vanuit hier ook geen opdrachten kreeg was dit tevens een financiële strop. Het werk is linksonder geannoteerd en gesigneerd Ulft 1914 JTH Toorop.

Domburg augustus 1912

image image

image

 

Toorop raakte gefascineerd door het landschap van Walcheren met zijn helder licht. Hij vond er inspiratie voor talloze werken en bereikte prachtige lichteffecten. Hij koos vooral Zeeuwse meisjes en vrouwen in klederdracht als onderwerp die hij op fraaie wijze veelal op papier met potlood en aquarel wist vast te leggen. In een interview door M.J. Brusse in het N.R.C. uit 1911 geeft hij weer dat ” de geest van God, die zelf door de kerk nog te weinig ,vooral in de schoonheid ,herkend wordt.” Het landschap, het licht, de wolken de bomen en de bloemen, het stille alledaagse leven van de mensen op zo’n dorp, zo mooi als ze geschapen zijn, gezond en welig met een klaar verstand en dan de ranke vrouwen en meisjes als ze daar in ritmische gang over de wegen gaan. Zij verrichten veelal folkloristische verantwoorde handelingen, het legen van een ton, melken van een koe of het vervoer van eieren in een mandje. De Walcherense boerin met haar kap en vierkant uitgesneden jakje, bloedkralen snoer en om de heupen wijd uitstaande rokjes.

image

Domburg, tentoonstellingsgebouw Augustus 1912

3e van links Jan Toorop, 1e rechts bij de ingang zijn dochter Charley.

In Juli en Augustus 1912 werd er een grote zomertentoonstelling in Domburg georganiseerd van 15 kunstenaars. Behalve Toorop en zijn dochter Charley,Mondriaan,Hart Nibbrig, van Heemskerk en Elout-Drabbe deden ook minder bekende op Walcheren wonende kunstschilders mee als Jan Heyse, Bergsma, Lucie van Dam van Isselt en Lodewijk Schelfhout die samen 82 schilderijen, aquarellen en tekeningen inzonden. De verkoop was een groot succes aldus Toorop’s briefkaart aan Toon Nolet. Hij schrijft dat Jaqueline Deurvorst uit Ulft heel blij was met haar aankoop “Middagstilte”  olieverf op paneel door Jan Heyse voor hfl 240,–

imageimageimage

In 1928 maakte kunstschilder Franz Melchers (1868-1944) een fraaie tekening als eerbetoon en ter herinnering aan zijn leermeester tevens goede vriend Jan Toorop die in maart van dat jaar kwam te overlijden. Toorop’s vissersmeisje in de duinen (potlood met aquarel)  uit 1913 was waarschijnlijk acht of tien jaar oud. Melchers transformeerde het echter 15 jaar later nu als een Zeeuwse schone. Ze lijkt in mijmeringen verzonken wat triest kijkend en enigszins dromerig voor haar uit te staren. ( Met dank aan Philippe Group scientific research Franz Melchers voor het beschikbaar stellen van deze info en afbeelding).

image

image

Oostvoorne, 2 juli 1916 “Het is hier zoo heerlijk en rustig ……

image image

Strand te Oostvoorne,aquarel en zwart krijt.
10,9 x 14,7 cm, gesigneerd en gedateerd 1916.
Annotatie: Oost-Voorne 1916 aan Toon

Na enkele weken in Ulft te hebben gelogeerd bij Frans en Jacqueline Deurvorst verblijft Toorop een tijdlang in Oostvoorne. De rustige idylle wordt echter zondags verstoord, hij schrijft dan ook dat Oostvoorne op die dag vol loopt met Pietje, Kaatje uit Rotterdam. Hij maakte voor  Toon Nolet bovenstaande aquarel.

image

image

Pension villa “Johanna” Oostvoorne