Toorop’s laatste brief aan Toon Nolet 28-12-1927

image image image

Op een briefkaart maakte Toorop duidelijk dat hij in zijn woning aan de Van Merlenstraat in Den Haag flink gevallen was en een “ferme Knauw” had gekregen, hij wenste Toon nog een zalig nieuwjaar en een gelukkig 1928. Zijn toestandsbeeld werd nadien  slechter en hij  overleed uiteindelijk in Februari 1928. Op de kaart wordt zijn werk ” Twee Werkers” genoemd maar op de huidige tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum is sprake van “Het Karige Salaris”. Het blijft echter een prachtig sociaal-realistisch werk uit zijn vroege periode (1886). Het werk (zwart krijt en houtskool) 169 x 91 cm behoorde lange tijd tot de collectie Drucker.

Is ‘t Toorop ? Willy Sluiter of een andere verver?

image  Ulft 1919 Oktober Willy Sluiter.    image image                    Zo luidt de titel van een humoristisch satirisch gemaakt pastel door Sluiter. Sluiter is hier zogenaamd  Villa Zeno in Ulft aan het verven. Op de achtergrond zijn vaag de fabrieksgebouwen van de DRU te herkennen.

De Eerste Wereldoorlog werd in Nederland ook heel duidelijk voelbaar ondanks de neutrale houding van de regering. De internationale kunstkringen en kunsthandel sloten hun deuren en er werden geen tentoonstellingen meer georganiseerd. Dit had natuurlijk rechtstreeks gevolgen voor het inkomen van Nederlandse kunstenaars. Veel Belgische kunstenaars ontvluchtten hun land en kozen Nederland. In ballingschap zorgden ze door hun productie enigszins voor concurentie.

Jan Toorop introduceerde in deze periode zowel Jan Sluijters als Willy Sluiter bij de vermogende familie Deurvorst en Nolet-Vonk de Both. Evenals Toorop legde Willy Sluiter het harde zware werk in de Ulftse IJzergieterij vast, ook experimenteerde hij met emaille.

image

 

Portret Frans Deurvorst 1914

imageimageimage

Uit: Algemeen Handelsblad 03-05-1915 door Maria Viola

image image

 

 

 

 

In 1914 maakte Toorop dit fraaie werk (trois quart) olieverf  op doek (110 x 100 cm) l.o gesigneerd en gedateerd J.Th. Toorop 1914 van DRU directeur Frans Deurvorst, het behoort wellicht tot de mooiste portretten uit Toorop’s oeuvre. De recensies en beschrijvingen uit 1914 liegen er niet  om, respectievelijk uit de Rotterdamsche Courant 25-05-1914 en De Tijd 19-05-1914 door B.H. Molkenboer. Het werk werd dan ook vrijwel gelijk opgenomen in diverse Toorop tentoonstellingen, alvorens het geplaatst kon worden in Villa Zeno te Ulft.

Miek Janssen schreef in haar boek Jan Toorop over dit portret, ” Dit werk is met den bekenden grootschen toets behandeld; de krachtige, energieke en doorgrifte kop vol expressie, de doordringende ogen tintelend van leven. Met breede streken is hier de kleding geschilderd, de achtergrond is meer gedetailleerd. Heel in de verte n.l. heeft Jan Toorop hier even de Emailleerfabriek van den heer Deurvorst aangegeven; meer op den voorgrond is ‘ t smaragdgroen van het grasveld zichtbaar, en in een zomergewaad gekleede dame en knaap geven een lente-achtig cachet aan dit tableau, dat overvloeit van leven en gezonde, steevige schakeeringen”.

exposities:
– 1914 – Arnhem kunsthandel van Lerven
– 1915 – Amsterdam- de Roos  cat. 16
– 1915 – Den Haag Neuhuys     cat. 38
– 1918 – Kleykamp                    cat. 25
– 1919 – Kleykamp                    cat. 21
– 1928 – Pulchri                         cat. 119
– 1978 – Nijmegen                     cat. 71

Toorop maakte van het portret diverse oleografieën, zo schrijft hij Nolet op 10 oktober 1918. ” De foto ziet er goed uit, er ontbreekt nog wel wat aan doch dit ligt misschien aan het cliché door den Terborgsche fotograaf (M.H. Bruijns) vervaardigd. Is deze foto reeds gefixeerd, ik bedoel kan deze niet meer verbleken opdat ik die op tekenen kan?

image
Oleografie door Toorop opgehoogd met gouache (13cm x 14cm)

 

Ulftse werken te zien in Gemeente Museum Den Haag

.imageimageimageimageimageimage                                                                 Vanaf 26 febr. t/m 29 mei is er een grote overzichtstentoonstelling (200 werken !! ) in het Gemeente Museum te Den Haag te zien . De markante Apostelkoppen die Toorop maakte gemodelleerd naar o.a Ulftse IJzergieters en Zeeuwse boeren worden in deze vorm van religieuze kunst op een verheven maar banale manier bij elkaar gebracht. Toorop was een wegbereider voor de modernisten zoals Piet Mondriaan, hij zocht naar een geschikte vorm voor zijn religieuze en maatschappelijke denkbeelden. Nooit dogmatisch, maar durfde steeds te veranderen. Steeds poogde hij de zichtbare werkelijkheid en het mystieke te verbinden, zoals in zijn prachtig werk van de Ulftse IJzergieter tot uiting komt.

 

 

 

 

Jacqueline Deurvorst en Helena Nolet 1913

image                                                                                                                                                                                                                       Dubbelportret in emaille op plaatijzer 20 x 13 cm.

Dit ietwat schetsmatig werkje van Toorop  (tete a tete) maakte hij van de twee zussen Vonk-de Both. Jacqueline is wat sprekender uitgewerkt in emaille. Door het procede in de emailleeroven was het  nooit precies te voorspellen hoe de kleuren uitvielen. Het werk is linksonder gesigneerd met J.TH.

Jacqueline werd geboren in Zevenaar op 25 mei 1874 en huwde in 1894 Frans Deurvorst. Ze overleed te ‘s Gravenhage op 06 Februari 1958. Haar zus Helena die 8 jaar jaar jonger was kwam op 85 jrg leeftijd te Maastricht te overlijden, zij was gehuwd met Anthony Nolet.

Maria met Kind ca. 1912

imageimage

Toorop vervaardigde zoals bekend diverse emaillewerken bij de IJzergieterij en Emailleerfabriek  DRU te Ulft. Hij kon hier vrijuit experimenteren met emaille. Omstreeks 1912 vervaardigde hij een fraai emaillewerk op plaatijzer voorstellende Maria met Kind.

afm. 200 x 200 mm

1924 Amsterdam, cat. 119
1925 Plasschaert, pl. 1912.27
1941 Utrecht-A’dam cat. 131
1978 Nijmegen cat.57
2009 Nijmegen

Een compositie ontworpen voor het vaandel van de Mariavereniging te Nijmegen, links een lier en rechts een slot afgebeeld, symbolisch weergegeven als het begin en het einde. Mogelijk is het gemaakt als geschenk voor zijn vrouw, gezien het opschrift links onder: A. Toorop-Hall. Rechts fec. Jan Toorop.                                                                                Zijn vrouw was sedert de oprichting jarenlang voorzitster van de Mariavereniging en was vooral gericht  tegen het toenemende drankmisbruik. In November 1937 verscheen er een artikel in De Gelderlander voor een oproep een bijeenkomst bij te wonen en het vaandel te groeten dat door Jan Toorop is ontworpen. “Katholieke  vrouwen van Nijmegen wees nu een ruim van hart en opvatting, de zaal van het Petrus Canisiushuis aan de Burghardt van den Berghstraat 114 moet veel te klein zijn maandagavond 8 November 1937″.

image

imageimage

Tekening in inkt en gekleurdkrijt, 211 x 136 mm.

In  maart 1914 hield Toorop een interessante voordracht over Sierkunst bij Kunsthandel Neuhuys in Den Haag met name over het gebruik van Emaille als toegepaste kunstvorm. Uit: De Tijd 07 maart 1914.

imageimageimageimage

 

image

 

Uit: de Groene Amsterdammer 28-12-1918 door kunstcriticus A. Plasschaert

 

Agnus dei, emaillewerk voor Domburgse Kapel 1913

imageimageimage

st. Willibrordkapel Domburg 1915

Deze houten hulpkapel werd in 1898 ingezegend en gewijd aan st. Willibrord. In 1911 werd er een stenen priesterkoor met sacristie en biechtstoel aangebouwd. Jan Toorop en zijn vrouw Annie Toorop-Hall hebben zich zeer voor deze hulpkapel ingezet. In het priesterkoor laat Toorop naar eigen tekening gebrande glazen aanbrengen en de drie open vakken vooraan de altaartombe worden met schilderwerk van hem gevuld. Toorop’s ontwerp voor de glasschildering, de tekening van de “Heilige vrouw van Lourdes” (1912) werd niet uitgevoerd. Wel heeft men naar zijn email-ontwerp de voorstelling van het Lam Gods (Agnus Dei) afm. 27 x 27 x 1,5 cm in het Tabernakeldeurtje  van het altaar aangebracht. De steeds in monumentale technieken geinteresseerde Toorop ontwierp dan ook een bijzonder fraaie schildering in emaille. Hij experimenteerde veel met emaille in de emailleerfabriek van zijn vriend en mecenas Frans Deurvorst in Ulft. Hij wist in deze decoratieve werken prachtige kleurencombinaties te bereiken die door hem met “pappig emaille” op plaatijzer werden aangebracht. Het Agnus Dei geeft de impressie weer van een kleurrijk oud Italiaans mozaik werk en is rijk met goudemaille ingevuld.Het werk is op de achterzijde beschreven en gedateerd (zie foto) . Bisschop Callier uit Haarlem was dan ook zeer geinteresseerd in het emaillewerk en in het procede rondom het emailleren. Toorop beloofde hem ook een emaille-werk voor de st. Bavo in Haarlem te gaan maken.

 

 

Terborg 1914 Villa Maria

image

image image

 

 

Op 2  Oktober 1914 schrijft Toorop vanuit  Domburg aan Helene Nolet-Vonk de Both te Nijmegen een brief waarin hij zijn  medeleven betuigd  met het overlijden van haar vader. Enkele dagen tevoren was Zeno J.G.  Vonk de Both oud-notaris in Terborg op 79 jarige leeftijd gestorven. Toorop spreekt ook zijn zorgen uit over alle kunstzaken die door de oorlog ellendig verlopen. Wel is er sprake van het maken van enkele portretten (crayon) waaronder een van Generaal Drabbe en een van mw. van Schendel. Hij maakt ook melding dat Domburg vol zit met Belgische vluchtelingen.

 

 

imageimage

Een interessante beschrijving van bovenstaande werken geeft Miek Janssen fraai weer in haar boek Jan Toorop. In de eerste plaats het pastel getekend portret van Gen. J. Drabbe. “Daar is ‘n heel fijne, diepe kunst, die teederheid en droom in zich bergt en toch oneindige kracht van expressie vraagt …..de kunst van ‘t stille gebaar zou  ik haar willen noemen. Het is weer te geven ‘t gelaat van hen, die hun leven geleefd hebben, aan wie smart en lijden zijn voorbijgegaan en nu als ‘t ware staren naar dat, wat verder dan de zee, dan de hoogste bergen is; weer te geven  ‘t gelaat van hen: “Who are going te death…” ‘t profiel te lijnen van de bejaarde mens, om wie de scheemring van ‘t voorbije als een zegening is… Dit voelde ik toen ik het portret van Generaal Drabbe zag. ‘t Edele, geestige profiel met de sterk  gebogen neus, ‘t zilveren haar en doordringende ogen, geven de indruk van ‘n krachtig, geniaal-voelend mens. En toch is er om hem iets in dat sober-gelijnde portret dat ons doet voelen de dromer met fijn begrijpende ziel; dat om hem doet zijn de stilte van de peinzer van de diep-denkende mens en dichter. Hierin is Jan Toorop tot volkomen weergave der psyche geraakt; niet een ogenblik van ‘n menselijke ziel is hier uitgedrukt maar het is een weergave van de psyche in haar gehele zijn, in haar gehele wezen.

Verder het portret van mw. Annie van Schendel. Het zeer fijne, haast doorzichtig zuidelijk profieltje door het zwarte haar zuiver omlijsd, de donkere heimwee-volle ogen wat triest in de verte starend. Met de witte, bloemdoorragde kanten sjaal broos-vlokkend op het zwart fluwelen kleed, de rustig samengebogen handen bijna verborgen onder het ijle kant, tegen het knopgroen van de achtergrond, schijnt zij een jonge dromende vrouw uit de Dogetijd, zittend in de gedempte schemeravond op ‘t balkon van het wit Venetiaans paleis: het witte boogpaleis, waar groen-schaduwend het water der donkere geheime grachten om spiegelt, terwijl de sombere trosbloemen wonder-zoete aromen langs de hoge marmerwanden geuren. In dit portret is aangeduid het droom-verlangen van een jonge vrouw, het ongekende, onberoerde, dat wat als het suave bloem-gelijn  nevelen, even soms zichtbaar is en dan weer onuitgesproken weer is voorbijgegaan. Hier is weer verbeeld de psyche van een jonge vrouw, in haar febrile zijn van tedere levensluistering…….

Miek Janssen (1890-1953)  was een dichteres, beoefende ook de schilderkunst en was maitresse van Toorop.

 

 

 

 

Toorop smult van de hazen uit Ulft 1911

imageimageimage                                                                                                                    De Deurvorstfamilie waren verwoede jagers, buiten de IJsselweiden rondom Ulft tot ver in Silvolde en Terborg hadden ze hun jachtterrein. Het jachtgezelschap op de foto is waarschijnlijk gemaakt bij cafe het “Holteren Peerd” later ” De Zon” genoemd van de familie Hendrixen in Veldhunten. De afgebeelde personen zijn  v.l.n.r. Lied Van der Hardt Aberson, Mel Deurvorst en Frank Deurvorst . De fotograaf was Zeno Deurvorst. Of de door Toorop gemaakte aquarel van de Fox terrier ook  deel uit maakte van de jachtpartijen is niet bekend. Het kijkt nieuwsgierig vanuit de stoel in de serre van Villa Zeno te Ulft naar buiten. Uit Toorop correspondentie vanuit Nijmegen is veelvuldig op te maken dat er geregeld hazen vanuit Ulft op zijn adres aan de Barbarossastraat worden bezorgd.

 

image

Gezicht op de Waal te Nijmegen 1915-1917

image imageimageimageimage

 

Toorop en zijn vriendenkring waaronder de familie Nolet ,Sassen en Deurvorst maakten geregeld deel uit van de door hem georganiseerde diners.  Berg en Dal was zijn favoriete lokatie. Ook Thorn-Prikker verzamelaar Vogel zijn andere Nijmeegse vriend was vaak van de partij. Vanuit  Domburg waar Toorop gedurende  de zomermaanden verbleef schreef hij op 15 Augustus 1913 aan Nolet te Nijmegen. ” Het wordt tijd dat wij elkander weer eens de neuzen wrijven, zolang geleden na ons gezellig samenzijn aan de overkant van de Waal. Ik drink iedere dag je heerlijke gezonde Moezel, kerel dat doet mij goed, ik loop er beter van dat verzeker ik je. Iedere maaltijd neem ik een glas, zo’n klein bierglas en ‘ s avonds tegen half twaalf ook nog een. Je bent een heerlijke kerel dat je me zoiets gestuurd hebt, daar kom je niet heel van af hoor! A propos, is Jacqueline (Deurvorst) al weer terug uit Ierland, ik vroeg het Frans maar hoor er niets van. Ik heb voor Frans Deurvorst een mooie, hele mooie ets van Schelfhout gekocht hier op onze tentoonstelling. Geen kubistisch werk, maar werkelijk een mooi ding. Frans en Jacqueline zullen het werk zeer zeker appricieeren, Frans vond het goed dat ik het kocht. De tentoonstelling marcheert hier nog al goed, veel loten verkocht. Tot volgende week zondag in Berg en Dal ” en dan loeren we allemaal lekker frisch met koffie en poesje naar de Waalvlakte om te spelen voor de Claudius Civillis”.

image