Onder de vele critici en recensenten van Toorops werk bevond zich zijn bevriende classicus Aegidius Timmerman, van wie ook het bovenstaande citaat afkomstig is. In vrijwel geen enkel ander werk ligt de smeltkroes van mysterie en symboliek zó nadrukkelijk aan de oppervlakte als hier.
Rond 1900 gebruikten schrijvers, kunstenaars en publicisten algemeen de term ‘mysticisme’ om het streven naar vergeestelijking en een zuiverder levenshouding aan te duiden. Dit begrip omvatte uiteenlopende spirituele stromingen, zoals theosofie, boeddhisme en spiritisme. In Toorops negentiende-eeuwse oeuvre keren deze invloeden veelvuldig terug.
Zijn verlangen naar een samenleving en kunstvorm naar middeleeuws model was van groot belang, al dan niet vermengd met elementen uit het boeddhisme en het brahmanisme. Zo verbeeldt de peinzende asceet in de sfinx, achter de engel links, de overgang van het aardse strijden naar hogere, geestelijke aspiraties. De bezieling van al deze stervenden verwijst naar de evolutie van het geloof door de eeuwen heen, gesymboliseerd door de kathedralen en de Boeddha links- en rechtsboven in de tekening.
Een begrip dat Toorop in deze jaren rechtstreeks met mystiek verbond, was mysterie. De man en de vrouw in het midden lijken, al worstelend met hun aardse gebondenheid, een steeds hogere geestelijke ontwikkeling door te maken. De figuren rechts verbeelden de voortstuwende krachten van alle geestelijke arbeid. Helemaal onderaan zweven de ‘reine vrouwenzielen’ opwaarts, op weg naar een verhevener geestelijk bestaan.
Voor Toorop stond de kathedraal als katholiek symbool voor een bijna utopisch verlangen naar de middeleeuwen. Deze gerichtheid werd mede ingegeven door zijn onvrede met de sociaal-maatschappelijke situatie van zijn tijd. De schrijnende verschillen tussen arm en rijk, de grote werkloosheid en de ontwrichtende gevolgen van de industriële revolutie en het grootkapitaal werden door velen gezien als tekenen van moreel verval.
De zwanen tenslotte herinneren aan Toorops bewondering voor Wagner.
De nogal diepzinnige en gecompliceerde tekening wil iets oproepen en laat zich ook niet altijd in woorden uitdrukken. Toorop zelf had ook moeite zijn werk te analyseren en te verhelderen. Geregeld werd zijn betoog zo verward dat hij het zelf ook niet meer begreep en zei dan dat hij het beter in muziek kon uitdrukken en zette zich voor de piano en fantaseerde dan verder met heel aardige melodieën en accoorden !
Recentelijk is het werk gerestaureerd omdat er diverse kleine perforaties in het doek zichtbaar waren. Rondom 1900 is het geëxposeerd geweest in destijds Nederlands-Indië en daar waarschijnlijk aangetast geraakt door termieten!
Een mooie recensie uit De Gelderlander 25 februari 1989 door Henk Meutgeert, n.a.l.v. De grote overzichtstentoonstelling in het Haags Museum.
“Net zoals uit de expositie en de publicaties daaromheen duidelijk wordt dat veel van de figuur Toorop en van zijn werk nog in eenzelfde soort mist is gehuld is als de mysterieuze nevels die staan afgebeeld op een aantal van zijn symbolistische werken. Zoals bij veel beeldend kunstenaars leert men ook bij Toorop door zijn schrijven weinig van hetgeen hem werkelijk bezighield schrijft Victorine Hefting.
Toorop zelf zei het zo: “ De mensen moeten maar zien wat ik bedoel, wanneer ze naar mijn werk kijken. Alles zit daarin.”
Geef een reactie