Over Hennie Berendsen

Hennie Berendsen is Toorop liefhebber pur sang. Hij bezit een uitgebreide Toorop bibliotheek en collectie. Daarnaast is hij moderator bij JanToorop.com .

Amsterdamse School ontwerp voor D.R.U 1919

jan-tooropimageimageimage

 

Michel de Klerk ( 1884-1923) maakte in 1919 een ontwerp voor een frontstuk van een hangbrievenbus. De PTT was bezig met een organisatorisch maar vooral een artistiek vernieuwingsproces. Een belangrijke rol hierin werd vervuld door mr. Jean Fr. van Royen (1878-1942), hij was artistiek nogal bevlogen en dit resulteerde in de oprichting van de Dienst voor Ethische Vormgeving binnen de PTT. Deze dienst stimuleerde het Rijk om eigentijdse modern-ambachtelijke kunstenaars aan te trekken  voor het ontwerpen en soms ook uitvoeren, van drukwerk, interieurs, decoraties en “straatmeubilair”. Binnen het Staatsbedrijf kon hierbij dan worden gedacht aan brievenbussen, uithangborden en later telefooncellen. Met de vormgeving van met name de borden en brievenbussen zou van Royen als Algemeen-Secretaris, later plv. Directeur-Generaal zich intensief gaan bezig houden.

imageimage

Michel de Klerk werd gevraagd een ontwerp te maken voor een frontstuk van een hangbrievenbus. Door tussenkomst van Jan Toorop die hem adviseerde een proefmodel te laten maken bij de IJzergieterij D.R.U. te Ulft. Deze Fa. leverde al decennia lang de bekende gietijzeren staande en hangbrievenbussen voor de PTT. Het ontwerp,(zie bovenstaande afb.) was bijzonder fraai, expressief vormgegeven in plastische vorm met  decoratieve details en vertoonde duidelijk kenmerken van de Amsterdamse School. Van Royen  deelde de Klerk echter in een schrijven van 25 juni 1920 mede dat aan het ontwerp teveel praktische bezwaren verbonden waren en kon niet besluiten tot de aanmaak over te gaan het  kwam jammer genoeg niet in productie.Het gietijzeren proefmodel bevindt zich in het huidige Museum voor Communicatie COMM te Den Haag. (vroegere PTT museum)

Een fraai portret maakte de Klerk van zijn (kunst)vriend in 1918 ter ere van zijn 60e verjaardag.

Ulft, 29 januari 1920. Ben hier bezig aan een emaille plaat te bewerken……

imageimage

Tussen 1912 en 1927 onderhielden het Nijmeegse echtpaar Donkers- de Vries evenals Deurvorst uit Ulft nauwe contacten met het echtpaar Toorop-Hall. Bovenstaand fraaie portret, zwart en gekleurd krijt (295 x 225mm) van Agatha Donkers-de Vries voltooide hij in 1913. Er is een uitgebreide correspondentie bewaard gebleven tussen beide echtparen, deze is van belang omdat zij de kennis over Toorop’s werk aanvult en enige duidelijkheid geeft over de wijze waarop de collectie tekeningen en aquarellen van de kunstenaar tot stand kwam. Zo ook welk werk dat Toorop, als toegepaste kunst, maakte waaronder zijn emaillewerken op plaatijzer die in de Emailleerfabriek van de DRU te Ulft geproduceerd werden. (Zie bovenstaande brief).

Frans Deurvorst 005       image

Frans Deurvorst

emaillebord Jan Toorop

Anthony Nolet

 

imageimage

Emailleerderij (emaillebranderij ovens) DRU in Ulft ten tijde van Toorop’s gemaakte emaillewerken.

Voor Henk Donkers ontwierp hij in 1922 een stijlvol ex Libris , Donkers was lange tijd werkzaam als conservator van de bibliotheek van de Nijmeegse Universiteit.

image

 

Tooropwerk van afgebeelde Ulftenaar te zien in Laliquemuseum te Doesburg.

image    image                                                      Potlood,krijt en waterverf  300 x 210 mm .collectie:Studio 2000 Blaricum

In het Lalique museum te Doesburg is momenteel een expositie te zien waaronder ook enkele Tooropwerken. Bijzonder is bovenstaand ontwerp/studie voor het grote gebrandschilderde raam van de st. Josefkerk  in Nijmegen.   (de huidige Titus Brandsma gedachteniskerk)  Op het middelste lancet is de Ulftenaar Engelbart Robben afgebeeld als de apostel Petrus.

image  image                                                    Het is een indrukwekkende  en markante afbeelding met veel gelijkenis. Hij oogt met zijn doorgroefde kop en prachtige baard als een aartsvaderlijke patriarch. Het stelt apostel Petrus voor met de hemelsleutel in de hand. Engelbart Robben (02-10-1834 – 16-12-1917) werkte jarenlang in de machinekamer van de DRU. Hij is in 1912 gemodelleerd door Toorop in Villa Zeno de directeursvilla nabij het fabrieksterrein in Ulft. In datzelfde jaar sloot Toorop een contract met het glasschilderatelier van Wilhelm Derix te  Kevelaar. Het werk schoot maar langzaam  op en het glas in loodraam werd pas Augustus 1915 in het oosttransept van de kerk geplaatst.

image

image

Pater Bonneke van de Josefkerk uitte zijn ontevredenheid mede namens de parochianen over de vertraging in de uitvoering. Het overigens slecht betaalde raam werd zeer kritisch ontvangen, zozeer zelfs dat in 1916 de opdracht voor het westelijk transeptraam , het jezuitenraam, naar Toorop’s glazenier Derix ging die drie jaar met hem had samengewerkt aan het apostel raam. Op 10 Januari 1916 schreef Toorop aan pater Huf : ” Zeer tot  mijn spijt  hebben zij (rector van de st. Ignatiuskerk) de overzijde mijner en ramen transept overkant nu aan mijn glasbrander opgedragen. Men zegt dan, dat mijn glasbrander nu, die sedert Jaren met mij gewerkt heeft, ook evenals ik zulke koppen en lijnen , enz. enz. kan maken en nu dus hem maar ‘t verdere besteld. Gij ziet dus na zoo enorm veel arbeid en dan nog voor zoo,zoo, weinig geld  een ander gegeven. Maar ik heb er toch genoegen van om de ramen op die wijze, liturgisch en alles harmonisch zuiver in aansluiting met de omringende architectuur te hebben gemaakt. Daar moet maar eens een einde aan komen aan al dat ramengeknoei, die onze mooie kerkgebouwen bederven. (Uit P.J. Begheijn Toorop’s Apostelraam in de st. Josefkerk, Numaga 31 (1984) 47-48.)

image

 

 

 

 

 

Ulftse IJzergieter siert kalender uit 1941, boegbeeld voor de N.S.D.A.P.?

imageimageimageimage                                                                       Tijdens zijn werkzaam leven van Toorop en na zijn dood werden er van zijn werken talloze reproducties gemaakt. De veelheid en de diversiteit van het grafisch oeuvre en deze reproducties leiden nog wel eens tot verwarring over de authenticiteit. De materie is complex en sommige reproducties zijn zo goed, dat zelfs kenners struikelen. Toorop was een kunstenaar van de lijn wat zijn kunst uitermate geschikt maakte voor reproductie. Het zijn dan ook vooral zijn potlood-en krijttekeningen die werden gereproduceerd. Omdat hij in een lineair medium werkte en veelal in zwart-wit, ging er bij reproducties maar weinig van het orgineel verloren. Voor een klein bedrag kon een liefhebber een plaat kopen die bijna een facsimile van het oorspronkelijke werk was. De reproducties werden door een breed publiek afgenomen. Dat de brochure met Toorop reproducties  van de Amsterdamse uitgever Felix P. Abrahamson in vier talen is opgesteld suggereert dan ook een internationale belangstelling. In publicaties als de Katholieke Illustratie werden de lezers aangespoord reproducties te kopen : “Laat ons onszelf wat inleven in Toorop’s werk, zie enkele mooie platen van hem in uw bezit te krijgen (reproducties natuurlijk) en schaf u ‘t mooie boekje eens aan “Jan Toorop” door Julius de Boer, met veertig zeer mooie reproducties en ge zult liefde voor ‘t werk krijgen”. uit Kath. Illustr. 14-03-1928.

 

 

Oosterse invloeden op de Ulftse IJzergieters

imageimageimageimageimage

“Indië  heeft veel voor mij betekend en kan niet meer uit mij worden weggedacht, de grondslag van mijn werk is Oostersch ( Henri Wiessing, onder pseudoniem van F.I.R. van Eeckhout, gesprekken met kunstenaars, Jan Toorop,1925-p.14)

Toorop’s Javaanse culturele en religieuze traditie heeft altijd meer of minder deel uit gemaakt van zijn oeuvre ook in zijn latere symbolistische werken. Het schaduwspel van de Wajangpoppen prikkelde zijn fantasie en inspireerde hem tot de bewegende en geometrische lijnen in zijn symbolische werken. Hij vermengde in zijn symboliek invloeden van het oosten met die van het westen. Zo ook in zijn fraaie pastelwerken van de Ulftse IJzergieters, hierop zijn de “Oostersche” invloeden en kenmerken duidelijk zichtbaar. Een ornamentaal lijnenspel, rythmisch weergegeven getuige de weergave van de in Jarik (Javaanse broeken) gehulde IJzergieters uit resp. 1921 en 1922.

Zijn gebruik van lijnen  herinneren ook  aan de batiktechniek en zijn gerelateerd aan typische ingrediënten van een Indische achtergrond. De Javaan is onmiskenbaar en ook doorgrondelijk in Toorop; Hij klopt koper, een echt Indische kunst, liefst met de primitiefste instrumenten, hij bakt tegels, hij brandt glas, hij giet emaille (DRU) te Ulft  en legt mozaïek eigenhandig of hij vlak bij de natuur stond. (Brom 1917)

 

 

 

15 Augustus 1913 ” Het wordt tijd dat we elkander weer eens de neuzen wrijven …..

 

imageimageimage

 

Zo luidde de uitnodiging van Jan Toorop vanuit Domburg aan zijn vriendenkring de families Nolet,Deurvorst en Sassen. Over deze laatste staan we wat langer bij stil. Ir. Johan Rudolph Sassen geboren in 1876 huwde in 1903 Maria Zenobia Vonk-de Both uit Terborg en werd dus zwager van Nolet en Deurvorst en zodoende ook geintroduceerd  bij Toorop. Sassen liet zich als 19 jarige in 1895 als student aan de Polytechnische school te Delft inschrijven  en behaalde in 1900 het diploma van Werktuigkundig ingenieur en trad in hetzelfde jaar reeds in dienst als ingenieur bij de IJzergieterij en Emailleerfabriek Diepenbrock & Reigers (DRU) te Ulft. Hij werd in 1916 tot mededirecteur benoemd. In 1903 betrok hij een fraaie neo-klassieke villa in Terborg, het echtpaar bleef kinderloos. Vooral in de Nijmeegse periode van Toorop vonden er over en weer frequente bezoeken plaats. Evenals Nolet en Deurvorst kocht Sassen ook werk van Toorop, hij was evenals zijn beide zwagers  een fervent kunstliefhebber. In 1940 bij zijn 40 jrg Jubileum werd hem door de DRU arbeiders een fraai portret aangeboden geschilderd door Huib Luns. Sassen was zeer geliefd onder zijn arbeiders, hij was een humane persoonlijkheid op zowel charitatief en sociaal gebied, vooral tijdens de crisisjaren. In Maart 1945 werd zijn villa door geallieerde jachtvliegers verwoest tijdens het z.g. Rijnoffensief, het Obercommando c.q. Generale staf van het Duitse leger hadden nl. hun domicile  in wisselende villa’s op de Paasberg bij Terborg. De kunstcollectie van Sassen is hierbij grotendeels verloren gegaan evenals zijn “Staatsie” portret. Hierop staat hij  “Trois Quart” afgebeeld (olieverf op linnen afm. zijn niet bekend). Opschrift rechtsboven Ir. J.R. Sassen, 40 jaar D.R.U. 1900-1940. Zittend in een armstoel, gestreept kostuum met horlogeketting een ordeteken op linker rever w.s.het teken van  Commandeur in de Orde van de H. Gregorius de Grote. Rechtsonder is het portret gesigneerd door Huib Luns. Na de oorlog nam het echtpaar hun intrek in de leegstaande Villa Zeno op het DRU terrein waar hij in 1946 overleed. Zijn echtgenote overleed in 1970 te Nijmegen op 93 jrg leeftijd.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De liefde voor den Arbeid blijft hem nabij….

imageimageimage  image

imageimage

 

In 1929 ,een jaar na Toorop’s dood,  verscheen bij de Nederlandsche Kunsthandel Vorst & Tas in Amsterdam het herdenkingsnummer. Op pagina 7  beschrijven kunstcritici waaronder Alb. Plasschaert  Toorop’s beste werken. “Het Katholicisme heeft hem in een heel bijzonder en allernauwst geestescontact gebracht met de breede scharen van zijn geloofsgenooten , van wie hij nu de moedertaal sprak. Maar het nieuw-verworven inzicht heeft hem van ons volk in zijn algemeenheid niet verwijderd, alleen mogelijk van hen, die aan een overwegend stoffelijk begrip van den klassenstrijd als grondslag van een wereldbeschouwing genoeg hebben. Want het maatschappelijk probleem had voor Toorop wel een ander aanzien gekregen. Hij heeft het of liever het heeft hem niet losgelaten. De liefde voor den arbeid blijft hem nabij, de verheerlijking van den arbeidende mensch is hem altijd weer een graag opgevat thema. Zoo is zijn Mijnwerker, donker gekromd in het hart der aarde, zoo zijn de machtige IJzergieters, reuzen die in de spanning van hun bezig lijf een wereld schragen.

DRU Potten, Pannen en een keukenfornuis voor Charley Toorop 1921

image image

20 November 1921 schrijft Jan Toorop vanuit Den Haag aan Frans Deurvorst met het verzoek om een keukenuitzet met fornuis te kopen voor dochter Charley die dan haar huis “de Vlerken” in Bergen (N.H.) gaat bewonen. Hij vraagt of Charley 1 of 2 dagen in Ulft over kan komen om de keukenvoorwerpen uit te zoeken. Charley was in 1917 gescheiden van Henk Fernhout en werd door Toorop financieel ondersteund. Charley verdiende zelf af en toe wat vooral door bemiddeling van Bremmer. Maar een echt succes was de verkoop van haar werken nog niet. In 1919-1921 was zij nog in Parijs met haar 2 zoontjes Eddy en John, haar dochtertje was bij haar moeder. Piet Mondriaan had voor haar daar een appartementje gevonden. Ze had een grote bewondering en vriendschap voor hem. Omstreeks 1917 logeerde Charley regelmatig bij psychiater dr. Starcke en zijn vrouw in Den Dolder en raakte zeer bevriend met hen. Deze vriendschap hebben Charley er toe gebracht in februari 1924 in de psychiatrische inrichting in Utrecht te gaan werken. Uit deze periode zijn verschillende doeken over. Ook aan Bremmer bood Charley een schilderij van een krankzinnige vrouw aan. Maar schreef “Het mag niet in de Kroller Muller collectie (openbaar museum) ” Ze krabbelde echter meteen terug om de kans op de verkoop niet te laten schieten, desnoods wel als het een paar jaar achteraf werd gehouden. Dit waren kennelijk de condities waaronder ze toestemming had gekregen in de inrichting te schilderen.

image

 

Ulft, Zeiltocht op de Oude IJssel augustus 1919.

image image

Zeiltocht op de Oude IJssel ,een fraai pastel waarop Frank Deurvorst (19 jaar oud ) is afgebeeld. Nu niet door Toorop, maar Willy Sluiter gemaakt, deze werd door Toorop bij de familie Deurvorst geïntroduceerd. Willy Sluiter experimenteerde evenals Toorop ook met emaille. Zelfs de teckel van de Deurvorstfamilie   “Baron Pifke” werd door Sluiter in pastelkrijt  vereeuwigd.

image                                               image

Foto uit 1925 – Jacqueline Deurvorst-Vonk de Both met haar schoondochters  en  “Baron Pifke” in de tuin van Villa Zeno te Ulft.

Dessin tres Rare – Wijnkopershuis Terborg

imageimage                                     “Dessin tres rare ” zo luidt de titel van deze tekening (o.i. inkt met gekleurd krijt ) gemaakt bij het Wijnkopershuis Deurvorst in Terborg. Het is een karikatuur waarin de humor zeker niet ontbreekt. Het echtpaar Deurvorst-Vonk de Both lopen nabij  de ingang (deur) waarlangs goed zichtbaar, enigszins symbolisch onder de bel, het naambordje Deur Vorst prijkt. Achter de schuiframen volgen  twee vrouwen  hun vertrek. Jacqueline is gekleed volgens de laatste Parijse mode met rechts een polsmof in haar hand en links een elegant tasje. Frans met hoge hoed en wandelstok drukt  zijn snor. In de deuringang met de getrapte onderdorpel is nog net een schim te zien van van een andere dame in soortgelijke  kleding als Jacqueline. Op de achtergrond lijkt Toorop zichzelf in schilderskiel met ladder te hebben afgebeeld. Het werk is niet geannoteerd maar wel 2 keer gesigneerd en waarschijnlijk gemaakt in 1916.  Afm. 148 x 112 mm. Toorop kwam geregeld in Terborg en was een graag geziene gast bij de Deurvorstfamilie, evenals bij de Vonk-de Both en de Sassens.